الزامات وضعیت سلامتی کارکنان برای کار در فضای محصور
فصل چهارم مجموعهي قوانين و مقررات کار و تامين اجتماعي ايران، به قوانين مربوط به حفاظت فني و بهداشت کار ميپردازد.
· نظارت و سرپرستی
ناظر ورود مسئول سرپرستي و نظارت و روند رعايت الزامات مربوط به ايمني و بهداشت اعضاي تيم ورود به فضاي بسته است. اين نظارت به طور عمده از طريق سيستم كسب مجوز كار اعمال ميگردد. پس از آن نيز ناظر ورود در تمام طول مدت انجام عمليات در داخل فضاي بسته، نظارت كامل بر روند اجراي كار دارد.
· وسایل حفاظت فردی و جمعی
زماني كه نتوان ريسك ناشي از تماس كارگران با خطرات موجود در فضاي بسته را با استفاده از روشهاي كنترلي ديگر به حداقل ممكن رساند، ميتوان از وسايل حفاظت فردي مانند كلاه ايمني، عينك، دستكش، چكمه و پوتين، ماسكهاي تنفسي و لباسهاي كار ويژه استفاده كرد. بهترين راه براي كنترل خطرات در فضاهاي بسته استفاده از روشهاي كنترلي قويتري مانند حذف خطر، جايگزيني، محدود كردن خطر و برخي ديگر از روشهاي كنترل مهندسي مانند سيستمهاي تهويه است. تاثير استفاده از وسايل حفاظت فردي تنها زماني چشمگير خواهد بود كه همزمان و در كنار روشهاي كنترلي ديگر به كار روند. با اين حال در برخي از موارد تنها گزينهي موجود استفاده از وسايل حفاظت فردي است. براي نمونه، در صورتي كه غلظت آلايندههاي موجود در هواي درون فضاي بسته بالا بوده و نتوان آن را با استفاده از سيستمهاي تهويه به شرايط مطلوب كاري رساند، بايد حتماً از ماسكهاي تنفسي تامينكنندهي هوا استفاده شود. در هنگام استفاده از وسايل حفاظت فردي بايد به نكات زير توجه نمود:
· وسايل حفاظت فردي مورد نيازي كه بر اساس ارزيابي ريسك كار در فضاي بسته مشخص شده است، مورد استفاده قرار گيرد.
· وسايل حفاظت فردي مورد استفاده مطابق با استانداردهاي ملي و داراي بهترين كيفيت باشد. هر چقدر وسايل حفاظت فردي انتخاب شده راحتتر باشند، تمايل كارگران به استفاده از آنها نيز بيشتر خواهد بود.
· افرادي كه بايد وسايل حفاظت فردي را براي كار در فضاي بسته بپوشند بايد در مورد لزوم استفاده از اين وسايل و نحوهي استفادهي صحيح از آنها آموزش ببينند.
· همهي وسايل حفاظت فردي بايد بازرسي، نگهداري و در صورت لزوم تعمير شوند. براي نمونه در بازرسيها، وسايل حفاظت فردي از نظر شكستگي، پارگي، ترك خوردگي، ساييدگي، تغيير رنگ، پوسته پوسته شدن، خوردگي و موارد ديگر به دقت بررسي ميشوند.
انتخاب وسايل حفاظت تنفسي
در صورتي كه اتمسفر درون فضاي بسته داراي شرايط مطلوب كاري نباشد، كار در آن بسيار خطرناك بوده و ميتواند در عرض چند دقيقه سبب خفگي و مرگ افراد درون فضا شود. با توجه به اين امر در صورتي كه ارزيابيهاي اوليه از اتمسفر درون فضاي بسته حاكي از آلوده بوده آن يا پايين بودن سطح اكسيژن بود، انتخاب وسيلهي حفاظت تنفسي از اهميت ويژهاي برخوردار ميشود. در انتخاب وسيلهي حفاظت تنفسي بايد به نكات زير توجه داشت:
- ماسكهاي تصفيه كنندهي هوا هيچگونه حفاظتي در برابر كاهش غلظت اكسيژن در هواي درون فضاي بسته براي كارگر ايجاد نميكنند. با اين حال ميتوانند آلايندههاي هوا را جذب كرده و مانع از ورود آنها به سيستم تنفسي شوند. در صورتي كه اتمسفر درون فضاي بسته حاوي ذرات گرد و غبار، فيوم يا ميست باشد، ماسكهاي تنفسي بايد مجهز به فيلترهاي تصفيه كنندهي ذرات باشند. همچنين براي حفاظت در برابر گازها و بخارات، ماسكها بايد مجهز به فيلترها و كارتريجهاي شيميايي باشند. در برخي موارد بايد از ماسكهاي كه مجهز به هر دو نوع فيلتر هستند، استفاده شود.
- زماني كه غلظت آلاينده بيش از ده برابر حد پيشنهاد شدهي تماس شغلي باشد، بهتر است از ماسكهاي تصفيه كنندهي فشار منفي استفاده نشود. براي تصميمگيري در اين مورد ابتدا بايد اتمسفر درون فضاي بسته مورد اندازهگيري قرار گيرد.
- استفاده از ماسكهاي تنفسي تامينكنندهي هوا علاوه بر جلوگيري از تماس با غلظتهاي بالاي آلايندههاي گازي و ذرهاي، از كارگر در برابر دماهاي بسيار بالا و بسيار پايين نيز محافظت ميكند. زيرا، هواي تامين شده از اين ماسكها خنك ميباشد.
- براي جلوگيري از عوارض مربوط به كاهش غلظت اكسيژن در اتمسفر فضاهاي بسته ميتوان از ماسكهاي شلنگدار همراه با كپسولهاي كوچك هواي فشرده براي شرايط اضطراري استفاده كرد.
- در شرايطي كه امكان سنجش مقدار آلاينده در اتمسفر درون فضاي بسته وجود ندارد و يا نوع آلاينده مشخص نيست بايد از ماسكهاي تنفسي خود تامين براي افرادي كه وارد فضاي بسته ميشوند استفاده كرد. اين نوع ماسكها، تنها وسيلهي حفاظت تنفسي قابل قبول براي پرسنل تيم امداد و نجات در فضاهاي بسته هستند و نبايد از انواع ديگر ماسك براي اين افراد استفاده شود.
· پایش فردی
افرادي كه به عنوان افراد مجاز براي كار در داخل فضاهاي بسته انتخاب ميشوند بايد پيش از عهدهدار شدن اين كار، در آزمايشهاي پزشكي شركت كرده و گواهي نامهي سلامت جسماني دريافت كنند. با توجه به شرايط ويژهي كار در فضاهاي بسته پارامترهاي سلامت جسماني از قبيل سلامت سيستم تنفسي و آزمايش حجمهاي ريوي، مبتلايان به آسم و ساير بيماريهاي تنفسي تحديدي، سلامت سيستم شنوايي، توان جسماني مطلوب، سلامت بينايي، عدم حساسيت به مواد شيميايي، سلامت سيستم قلبي عروقي، فقدان برخي بيماريهاي عصبي مانند صرع و … مورد توجه ويژهاي در پايش فردي قرار گرفته و افرادي كه حايز شرايط جسمي فوق نگردند، مجاز به كار در فضاهاي بسته نخواهند بود.
· پایش محل کار
پايش و اندازهگيري كيفيت هواي فضاي بسته متناسب با خطرات شناسايي شده و ريسكهاي ارزيابي شده بايد انجام پذيرد. براي نمونه، اگر بررسيهاي نشان دهد كه فضاي بستهي مورد بررسي حاوي فاضلاب است (يا قبلاً حاوي فاضلاب بوده است) يا جدار دروني فضاي بسته زنگ زده است، نوع آزمايش و پايش هوا بايد متناسب با اين آلايندهها و وضعيت باشد. آزمايش و اندازهگيري كيفيت هواي فضاي بسته ميتواند با اهداف مختلفي انجام شود. گاهي اوقات پايش هوا به منظور شناسايي نوع خطر در فضاي بسته است. در برخي موارد نيز هدف از آزمايش كيفيت هوا، اطمينان از حفظ شرايط ايمن در اتمسفر فضاي بسته است.
اندازهگيري پارامترهاي كيفيت هواي فضاهاي بسته معمولاً در فرآيند ارزيابي ريسك و به منظور برآورد سطح ريسك انجام ميپذيرد. با اين حال زماني كه ارزيابي ريسك فضاي بسته با اتكا به دانش و تجربهي ارزيابها صورت گرفته باشد، بهتر است پايش هواي درون فضاي بسته به عنوان يك ابزار كنترلي براي كنترل اوضاع و تاييد شرايط مورد انتظار مورد استفاده قرار گيرد.
نكتهي بسيار مهم در پايش هواي فضاي بسته اين است كه افراد نبايد براي قضاوت در مورد ايمن بودن شرايط اتمسفري براي كار در فضاي بسته به حس خود اعتماد كنند. زيرا، اساساً بسياري از گازها و بخارات سمي، قابل اشتعال و قابل احتراق فاقد رنگ و بو بوده و قابل ادراك توسط حواس پنجگانه نيستند.
سنجش ميزان غلظت اكسيژن و نيز قابليت اشتعال اتمسفر فضاي بسته از شاخصترين پارامترهايي هستند كه در پايش هواي محيط كار بايد انجام گيرند. در صورتي كه آلايندهي خاص ديگري نيز در اتمسفر فضاي بسته وجود داشته باشد، سنجش مقادير آن آلاينده نيز در برنامهي پايش قرار خواهد گرفت. انتخاب نقطهاي از فضاي بسته كه سنجش در آن انجام ميشود به نوع آلاينده بستگي دارد. آلايندهها بر اساس خواص فيزيكي و شيميايي خود در محلهاي مختلفي از فضاي بسته تجمع خواهند كرد. برخي از آلايندهها از هوا چگالتر بوده و تمايل به ته نشيني در قسمتهاي پاييني دارند و برخي ديگر سبكتر از هوا بوده و به قسمتهاي بالايي فضاي بسته صعود خواهند كرد. البته برخي از آلايندهها نيز چگالي نزديك به چگالي هوا دارند. (شكل ؟)
براي سنجش هواي فضاهاي بسته از ابزارهاي قرائت مستقيم استفاده ميشود. اين ابزارها بايد توسط فرد آموزش ديده و با صلاحيت استفاده شده و در فواصل زماني معين كاليبره شوند. شركتهاي فروشندهي اين ابزارها ملزم به ارايهي آموزش نحوهي كاربرد و نگهداري آنها هستند. ابزارهاي قرائت مستقيم گازها و بخارت به دو دسته تقسيمبندي ميشوند. دستهي اول ابزارهايي كه فقط قادر به سنجش يك نوع گاز ميباشند و دستهي دوم ابزارهاي كه قابليت اندازهگيري چندين گاز را دارند. معمولاً ابزارهاي دستهي دوم غلظت اكسيژن، مونوكسيد كربن و قابليت اشتعال اتمسفر (LEL and UEL) را اندازهگيري ميكنند.
گاهي اوقات لازم است كه پس از ورود كارگر به فضاي بسته نيز پايش هوا صورت گيرد. فاصلهي زماني ميان اندازهگيري و پايشهاي مجدد بر اساس تغييرات شرايط كاري خواهد بود. در اين گونه مواقع بهتر است از ابزارهاي پايش مداوم كه مجهز به آلارم اعلام شرايط اضطراري هستند، استفاده شود.
پايش هواي درون فضاي بسته بايد بتواند نكات زير را مشخص كند:
- غلظت اكسيژن هواي فضاي بسته در محدودهي ايمن بين 5/19% و 5/23% قرار دارد. غلظتهاي پايينتر از 5/19% ميتواند سبب آسيب ديدن عملكرد تنفسي يا مرگ شود. غلظتهاي بالاتر از 5/23% نيز ميتواند قابليت اشتعال يا احتراق مواد موجود در فضاي بسته را افزايش دهد.
- غلظت آلايندههاي موجود در هواي فضاي بسته بايد پايينتر از استانداردهاي تماس شغلي آنها كه در برگههاي اطلاعات ايمني مواد (MSDS) ذكر شدهاند، باشد.
- قبل از ورود به درون فضا بسته بايد غلظت آلايندههاي قابل اشتعال كمتر از 5% حد قابل انفجار پاييني (LEL) آن آلاينده باشد.
- در صورتي كه از ابزارهاي پايش مداوم در فضاي بسته استفاده شود، كارگر ميتواند در غلظتهاي بالاتر از 10% LEL آلاينده نيز در داخل فضاي بسته باقي بماند مشروط بر آن كه كيفيت هواي تنفسي در سطح مطلوبي باقي بماند يا از وسايل حفاظت تنفسي مناسب استفاده شود.
جدیدترین نرم افزارهای تخصصی QHSE ارائه شده از سوی شرکت فنی مهندسی رهاورد نگاه ایمن :